انجمن گفتگوی خبرنگاران ایران

زهره

«راه حج» ؛ راه تمدن و مسير انسجام ملل اسلامي

* رسول جعفريان

بر اساس روايتهاي اسلامي، زمين از زير كعبه گسترده شده و اين به صورت نمادين به معناي مركزيت تكويني كعبه براي اين كره خاكي است. آن روز را كه چنين تحولي پديد آمده،«دحو الارض» مي نامند.

از سوي ديگر، به صراحت قرآن، كعبه به عنوان «اول بيت وضع للناس» معرفي شده و اين نشان مي دهد كه صرف نظر از جنبه تكويني، به صورت تعييني و تشريعي هم كعبه نوعي مركزيت براي انسان دارد.
حج آدم و انبيا و اوليا و در رأس آنان ابراهيم و محمد(ع) در اين سرزمين، نشان از اعتبار و اعتنايي است كه در شرايع الهي براي كعبه و حرم امن الهي وجود داشته است. سنتي كه به عنوان يك تكليف شرعي در اسلام در قالب «حج» مطرح شد و از آغاز اسلام تا به امروز بدون وقفه ادامه و امتداد داشته است. خداوند در قرآن كريم نيز به آن اشاره داشته است. (آل عمران:97 و حج: 27)
سنت حج گزاري از چشم عرب، همان سنت ابراهيم و اسماعيل بود و عربها در آن روزگار يكسره به اين سنت پايبند بودند، جز آنكه برخي از سنن فرعي اين سنت بزرگ الهي را تحريف كرده و فرم شرك آلود به آن داده بودند. اسلام براي تهذيب جامعه جاهلي از شرك به توحيد آمد و در زمينه حج نيز تلاش كرد تا شكلهاي شرك آلود را دور بريزد و هويت اصلي آن را بر مبناي توحيد حفظ كند.
رسول خدا (ص) در سال هفتم هجرت، عمره به جاي آورد و در سال دهم هجرت، همراه بيش از يك صد هزار مسلمان، حج به جاي آورد و سنت حج گزاري در اسلام بر مبناي عمل آن حضرت ادامه يافت.
بلافاصله پس از فتوحات، مهمترين عاملي كه سبب نقل و انتقال مردمان مي شد، سفر حج در كنار سفرهاي تجاري بود. سفري پردوام و با احساس كه شرق و غرب دنياي اسلام را با يكديگر پيوند مي داد و اقوام و ملتهاي مسلمان را با يكديگر آشنا مي كرد.

شكل گيري كاروان، امير الحاج و دهها عنوان ديگر كه به مرور در اطراف آن درست شد، فرهنگ خاصي را پديد آورده است كه مي توان از آن با عنوان «فرهنگ حج» ياد كرد. افزون بر اصل آنكه جنبه شرعي و ديني دارد، آثار اجتماعي، اقتصادي و سياسي آن هم از دير باز مورد توجه بوده و در گستره اي قابل توجه، از مسايل تأثير گذار در حيات فرهنگي، اجتماعي، سياسي واقتصادي مسلمانان بوده است.
مسلمانان حتي در اوج خطر، كاروانهاي حج را به راه مي انداختند و با وجود همه مشكلات، از هزاران كيلومتر حركت كرده براي ايام حج خود را به مكه و مدينه مي رساندند و دوباره همين راه را با زحمتهاي فراوان طي كرده، به موطن خود باز مي گشتند.
دولتها نيز برجسته ترين كارگزاران خود را به عنوان «اميرالحاج» انتخاب و براي سرپرستي حجاج به حج مي فرستادند. اينان افراد مهمي بودند و شغلشان اهميت داشت چنانكه نام اكثريت قريب به اتفاقشان در منابع تاريخي و رويدادهاي سالانه درج شده است.
توجه به گستردگي حوزه جغرافيايي اسلام، از اندلس و شمال آفريقا تا دورترين نقاط در ماوراءالنهر و هندوستان مي تواند ما را با اهميت اين مسيرها - اعم از دريايي و زميني - آشنا كند. نقشي كه اين مسيرها در زندگي مسلمانان داشته است و تحولي كه حج در زندگي مسلمانان ايفا مي كرده، آن قدر اهميت دارد كه رسيدگي به جنبه هاي آن واقعا دشوار است؛ امري كه تاكنون مورد توجه قرار نگرفته است.
* پديد ه اي به نام راه حج و آثار آن
پديده اي كه در اين ميان ظاهر شد، «راه حج» بود. مقصود از آن راه يا راه هايي بود كه بر اساس و مبناي راه هاي كهن و اين بار براي امر حج گزاري دوباره آباد شده و توسط مسلمانان مورد استفاده قرار گرفت.
روزگاري فقط بازرگانان، لشكريان يا نمايندگان سياسي و جمع اندكي از سياحتگران، از اين قبيل راه ها استفاده مي كردند اما اين بار هرچند سالانه، اما جمع زيادي از مردم بويژه از اقشار عمومي جامعه، از مسيرها براي انجام فريضه حج استفاده مي كردند. بدين ترتيب، هر ساله هزاران نفر از اين مسيرها عازم حج مي شدند. اين، پديده بسيار شگرف و شگفتي در تمدن اسلامي است كه هر ساله اين مقدار مسافر در آن جابجا شده و از آثار و فوايد آن بهره مند مي شدند.
پديده راه حج در بخشهاي بسيار زيادي از جامعه اسلامي از جمله بخشهاي فرهنگي، اقتصادي، اجتماعي و قومي و جز اينها تأثير بسيار زيادي مي گذاشت؛ تأثيراتي كه مي توان درباره هر كدام از آنها پژوهشهاي مستقلي انجام داد.
* آثار ديني
آثار ديني، بخش عمده اي از نتايج روشن و آشكار راه حج است. منهاي اصل حج كه به عنوان يك فريضه ديني انجام مي شد و سبب رسيدن مردمان به حج، همين راه حج بود، بسياري از عالمان دين در اين مسيرها از شهرها عبور مي كردند. بسياري از آنان براي مدتها در اين شهرها مي ماندند. بسا ممكن بود به سمت هايي مانند قضاوت منصوب شوند. انتقال كتابهاي ديني، نقل حديث از مشايخ، گرفتن درس قرائت قرآن و ده ها مورد ديگر، از نتايج و پيامدهاي همين رفت و آمدهايي بود كه از «راه حج» صورت مي گرفت.
* آثار اقتصادي
در درجه نخست، مكه به عنوان يك قطب تجاري مطرح شد.
اين مسأله اي است كه از پيش از اسلام هم با تشكيل بازارهاي مختلف در ايام حج مطرح بود. قرآن با اشاره به همين پديده است كه مي فرمايد: «ليشهدوا منافع لهم». اين مسأله بعدها براي جده هم پيش آمد. اما افزون بر آن، بخش عمده اي از قبايل عرب و شهرهايي كه در مسير قرار داشتند، از فوايد اقتصادي اين راه برخوردار بودند. اصولا راه هاي حج كه به خاطر جنبه ديني آن آباد مي شد و دهها بلكه صدها بركه و چاه و چشمه در آنها پديد مي آمد، خود به خود مسير تجارت را نيز آباد مي كرد.
* آثار فرهنگي
در ادامه آثار ديني، مي توان از آثار فرهنگي راه حج ياد كرد كه چگونه سبب گسترش علم، انتقال تجربيات علمي، آموخته ها و انتقال آنها، روابط فرهنگي ميان چهره هاي جهان اسلام و مسائلي مانند آن مي شود. يك بعد اين فرهنگ، پديد آمدن صدها سفرنامه حج در زبانهاي عربي، فارسي و تركي و نيز مجموعه اي از آثار جغرافي و منازل شناسي بود كه باز در ادبيات اسلامي و در قالب زبانهاي پيش گفته توليد شد.
* آثار اجتماعي و قومي
به جز تعارف ميان اقوام كه در اين راه و در حج پديد مي آمد، بسياري از اقوام مختلف به حرمين آمده و در آنجا اقامت مي گزيدند. منهاي كساني كه مقيم مي شدند، در ايام حج و به تناسب حج، از هر قومي، گروهي به مكه مي آمدند و در آنجا با يكديگر ديدار داشتند. بدون ترديد، مي توان آثار اجتماعي اين پديده را از زواياي مختلف بررسي كرد.
*منابع اطلاعاتي راه حج
اشاره كرديم كه راه حج آثار فرهنگي ويژه خود را داشت و از آن جمله توليد آثار جغرافيايي خاص در جهان اسلام بود. اين جهت گيري آن اندازه نيرومند بود كه سبب شد در قرن سوم كتابي ويژه «طرق الحج» نوشته شود. در اين اثر، جزئيات مربوط به راه عراق، راه بصره و راه يمن آمده است.
به جز آن، آثار جغرافيايي قرن چهارم در بسياري از موارد به بيان راه هاي حج پرداخته اند. بتدريج و پس از آن، دانش سفرنامه نويسي باب شد و بسياري از فرهيختگاني كه به حج آمدند، سفرنامه نوشتند و جزئياتي را در باره منازل ميان راه به دست دادند.يكي از كهنترين سفرنامه ها، از «ناصر خسرو» و ديگري از «ابن جبير» است كه هر كدام از دورترين نقطه در شرق و غرب عازم حج شدند. يكي از ماوراءالنهر و ديگري از مغرب. حتي در حال حاضر نيز فاصله اين دو نقطه بيش از 13 ساعت راه با هواپيماست. مغربي ها در نگارش سفرنامه نويسي پيشگام هستند و مفصل ترين سفرنامه هاي حج را نوشته اند. تركان عثماني، شمار زيادي منازل نامه نوشتند كه بيشتر آنها به تركي است. ايرانيان در دوره قاجاريه نهضت سفرنامه نويسي حج را به راه انداختند و ده ها سفرنامه نوشتند كه برخي از آنها آثاري شايسته و جالب توجه است.
*راه هاي حج
يك ويژگي مهم اين راه ها آن بود كه همه آنها به يك نقطه يعني حرمين و مدينه ختم مي شد. در واقع راه حج چنان نيست كه راهي از شرق به غرب باشد، بلكه مجموعه راه هايي است كه همه جهان اسلام را در نقطه اي به نام مكه با يكديگر پيوند مي دهد. بنابراين، بايد در يك طرح كلي مكه را مركز حساب كرده و از تمامي سرزمينهاي اسلامي راهي به سوي آن گشود.
اين راه ها بايد به راه هاي اصلي و فرعي تقسيم شود. دليل آن هم اين است، كه گروه هايي كه طالب حج از هر شهري بودند، مسيرهايي را مي پيمودند تا به نقطه اي برسند كه در آنجا كاروانهاي بزرگ شكل مي گرفت. پس از آن بود كه بتدريج مسيرهاي مختلف در شهرهايي كه موقعيت نزديكي به حجاز داشتند به يكديگر متصل مي شدند. از آن پس راه هاي اصلي حج از آن شهرها آغاز شده و كاروانهاي بزرگ به راه مي افتاد.
در قرون ميانه اسلامي، چند شهر اصلي بودند كه حجاج بقيه مناطق به آن شهرها آمده و از آنجا در كنار ساير حجاج راهي حرمين مي شدند.
1 - راه عراق از شهرهاي كوفه و بغداد و نجف
نخستين مسيري كه از آن بايد به عنوان يك راه كليدي براي حج ياد كرد، راه عراق است. عراق پس از شام، دومين منطقه اي بود كه به دست مسلمانان فتح شد. به دنبال آن، شهرهاي بصره و كوفه پايه گذاري شد و شمار زيادي از اصحاب پيامبر(ص) و همين طور مسلماناني كه از نقاط مختلف جزيرة العرب به عراق آمده بودند، در اين شهرها ساكن شدند. بلافاصله پس از آن بود كه آنان مي بايد براي حج و يا بازديد از خانواده هاي خود، راهي حجاز يا يمن مي شدند. راهي كه از گذشته ميان حجاز و عراق بود و به احتمال، اعراب حجاز از آن مسير به شهر «حيره» مي آمدند، دوباره آباد شد و اين بار به طور گسترده تر مورد استفاده قرار گرفت. براي نزديك به دو قرن، كوفه مركز ثقل اجتماع كاروانيان براي رفتن به عراق بود. در اين مسير، نام منازلي چون زرود، ثعلبيه، عذيب و قادسيه را ملاحظه مي كنيم و جمعا 27 منزل اصلي در اين مسير وجود داشت.
در تمام اين مدت، مسلماناني كه در شرق اسلامي بودند در عراق اجتماع كرده و از راه عراق به سمت حجاز مي رفتند. بتدريج و پس از تأسيس بغداد از اهميت كوفه كاسته شد و اين شهر به عنوان مركز خلافت محل اجتماع سالانه كاروان حج بود كه با حمايت دولت عباسي و امير الحاجي كه از طرف اين دولت منصوب مي شد، به حج مي رفت. اين راه خود مسؤول خاصي داشت كه بايد آن را آباد نگاه مي داشت.
در دوراني كه بغداد از مركزيت افتاد، شهر نجف به عنوان مركز اجتماع زائران خانه خدا بود. اين وضعيت بخصوص از قرن دهم تا اوائل قرن چهاردهم ادامه داشت. اين زماني بود كه بخصوص دولت صفوي تشكيل شده و سايه اين دولت روي سر عراق گسترانده شد. از پس حجاج ايراني بخصوص در بخشهاي مركزي ايران از اين مسير استفاده مي كردند. آنان سعي مي كردند در رفت يا برگشت يا هر دو از عتبات نيز بگذرند.
ايرانيان از دير باز از همين راه استفاده مي كردند. اما زماني كه اوضاع ناامن بود، ممكن بود از راه شام عازم حج شوند. يعني ابتدا به حلب و دمشق رفته و سپس عازم مدينه و مكه مي شدند.
2 - راه شام
راه مهم ديگري كه از آن نيز بايد به عنوان يكي از قديمي ترين راههاي حج ياد كرد راه شام است. اعراب پيش از اسلام بخصوص قريش از اين راه استفاده فراوان تجاري مي كردند. اهالي يمن هم براي رسيدن به شام ابتدا به سوي مكه آمده و از آنجا از همين راه به شام مي رفتند. پس از اسلام و محكم تر شدن ارتباط ميان شام و حجاز، و به خصوص براي حج، رفت و آمد از اين راه بيشتر شده و آباد گرديد. در ميان اين راه، منازل بيشماري وجود داشت كه غالب آنها يا در آباديها و يا بر سر چاهها بود و عمده آنها 23 منزل اصلي است. طبيعي است كه در دوره هاي مختلف گاه مسيرها اندك تغييري داشت. اين به آب و آبادي و يا عنايت خاص ملوك و سلاطين بستگي داشت. شهرهاي علا، قلعه تبوك، آثار حجر مربوط به صالح پيامبر (ص) از جمله آن منازل است كه برخي به مرور به صورت يك شهر درآمد.اين راهي بود كه مورد استفاده مسلمانان بيشماري از منطقه اي وسيع كه به آن شامات گفته مي شود و امروزه شامل چندين كشور است، قرار مي گرفت. شام هميشه كاروان مستقل خود را داشت و «محمل» يعني هودج بزرگ و تزيين شده و با شكوهي كه روي شتري گذاشته شده و به حج آورده مي شد، عنوان علامت اين كاروان بود كه از آن با نام محمل شام شريف ياد مي شد.
3 - راه مصريان
مصريان نيزبراي آمدن به حج راه مخصوص خود را داشتند. روزگاري طولاني از زمان طولونيان و سپس فاطميان، و بعدها مماليك، حرمين زير سلطه مصر بود و اقتصاد حرمين از ناحيه كمك هاي مصريان تأمين مي شد. آنان با شكوه تمام از فسطاط به سمت قاهره حركت كرده رو به جنوب مي آمدند. طي دو قرن بندري بر ساحل غربي درياي سرخ با نام «عيذاب» بود كه حجاج مصري از آن بندر سوار كشتي شده به اين سوي دريا آمده و از جده عازم مكه مي شدند. اما پس از رفع موانع بخصوص بازپس گرفتن ايله (عقبه) از صليبيان دوباره اين مسير مورد استفاده قرار گرفت و بندر عيذاب بتدريج نابود شد.
مسير حجاج مصري از شمالي ترين نقطه درياي سرخ و از حاشيه غربي اين دريا با گذر از سينا به سمت نخل بود. در واقع آنان اين مسير را به سمت جنوب و تا مكه ادامه مي دادند. براي اين مسير هم منازل فراواني است كه در كتابهاي خاص بخصوص سفرنامه ها فراوان از آنها ياد شده است. مصريان نيز محمل خاص خود را داشتند.
4 - حجاج مغربي
حجاج مغربي و ديگر بلاد افريقيه از الجزاير و پيش از آن از اندلس راه طولاني را براي رسيدن به اسكندريه و قاهره طي كرده و سپس همراه كاروان مصريان يا اندكي پيش و پس از آنان، راهشان را از همان راه مصريان به سوي مكه ادامه مي دادند. مسيري كه حجاج مغربي و افريقي انتخاب مي كردند، يكبار مسير دريايي از سمت صقليه و سيسل و رسيدن به اسكندريه و از آنجا از راه زميني بود. و بار ديگر از راه خشكي مسيري را در شمال قاره سياه طي كرده و عازم قاهره مي شدند. هر بار به دليل مشكلات سياسي ممكن بود راههاي طولاني تري را هم انتخاب كنند. مغربي ها با وجود دوري، راه نفوذي فراوان در مكه داشتند و شمار زيادي از آنان در مدينه ساكن شده بودند. در يك مقطع تاريخي بيشتر خواجگان حرم نبوي، از مغربي ها بودند.
5 - راه يمن
يمن نيز از نخستين مناطقي بود كه مردمانش به اسلام گرويدند و قبايل ساكن در آن كه فراوان هم بودند، به عراق و شام منتقل شدند. اين منطقه هميشه علاقه مند به اسلام بوده و شمار فراواني از آنان براي كار و عبادت به مكه آمده در آنجا ماندگار مي شدند. يمن در امر حج تأثير خاص خود را داشت و در دوره هايي بر مكه تسلط هم داشت.
حجاج يمن دو راه براي رسيدن به مكه داشتند؛ يكي راه داخلي و ديگري راه ساحلي درياي سرخ. راه ساحلي از صنعا تا مكه شامل 21 منزل بود. اما راه داخلي از صنعا به صعده مي آمد و با گذر از راه هاي كوهستاني و گذر از عسير و جرش و بيشه و تباله و تربه به قرن المنازل مي رسيد.
آنان در مواردي از راه سومي كه راه دريايي بود نيز استفاده كرده از سواحل يمن سوار بر كشتي شده در جده يا ينبع پياده شده و به مكه يا مدينه مي آمدند.
6 - راه لحسا يا عمان
سرزمين هاي سواحل جنوبي خليج فارس از دير زمان سرزمينهايي با ساكناني از قبايل عرب و مهاجران ايراني بوده و در بسياري از دوره هاي تاريخي زير سلطه مستقيم ايران قرار داشته است. عمان، و بحرين به معناي كهن آن شامل بيشتر مناطق ساحلي تا نزديكي بصره، به طور معمول از راهي به نام لحسا عازم حج مي شدند. اين مسير از احساء به سمت بخش مركزي جزيرة العرب يعني بريده و حائل رفته و از آنجا به سمت مكه مي رفت. اين راه طولاني و بسيار خطرناك بود. در اين اواخر مسافران اين راه از رياض هم مي گذشتند. شماري از مردم اين نواحي از سواحل اقيانوس هند به سمت حضرالموت رفته از آنجا عازم يمن شده و با كاروان يمنيان از سواحل درياي سرخ عازم مكه مي شدند.
7 - حجاج استانبول
با گشوده شدن استانبول در نيمه قرن نهم هجري و استقرار مركزيت دولت عثماني در آنجا، از اين شهر نيز كاروان بزرگي به سمت حجاز حركت مي كرد. نيمه دوم اين راه همان راه شام بود، اما اين كاروان بزرگي بود كه جمعيت فراوان تركان و حمايت دولت عثماني پشت سر آنان بود. كاروان مزبور حركت خود را از استانبول آغاز كرده به سمت قونيه مي آمد. سپس از آنجا به سمت شهرهاي ساحلي درياي مديترانه آمده و در راه جنوب خود عازم شام مي شد و سپس همراه محمل شام به حرمين مي آمد. تركان عثماني نيز محمل خاص خود را داشتند. بعدها كه راه دريا مفتوح شد محمل عثماني با كشتي به سوي جده مي آمد. در اين دوره بتدريج راه خشكي كه از ميان آسياي صغير مي گذشت و به شام مي آمد متروك شد.
8 - راه دريايي ايرانيان
از دير باز حجاج ايراني از راه دريايي نيز براي رفتن به حج استفاده مي كردند. اين مسير، از طريق بنادر خليج فارس از بصره تا بوشهر به سمت درياي عمان و از آنجا در اقيانوس هند به سمت سواحل عدن و با گذر از دماغه اميد نيك و رفتن به درياي سرخ و رسيدن به جده بود. اين راه بخصوص پس از به راه افتادن كشتي هاي بخار و آمدن كشتيهاي كمپاني هاي فرنگي به اين مناطق جدي تر شد. به طور معمول حجاج مناطق جنوبي ايران يا به بندر بوشهر رفته و از آنجا عازم مي شدند يا به عتبات رفته از آنجا به سمت جنوب عراق رفته از طريق بصره وارد خليج فارس شده و اين مسير طولاني را طي مي كردند. با رايج شدن استفاده از اين راه دريايي، استفاده از راه جبل بسيار كم و كمتر شد.
9 - راه حجاج شمالي ايران و حجاج ماوراءالنهر
حجاج ماوراءالنهر در دوره اي كه حكومت صفوي در ايران پديد آمد نتوانستند از مسير ايران بگذرند، به ناچار از راه دور زدن درياي مازندران به سمت درياي سياه آمده از آنجا به استانبول رفته و با كاروان استانبول عازم حرمين مي شدند. آنان بعدها در دوره روسها نيز همواره مشكل داشتند. در زماني كه راه جبل يعني راه عراق، راهي خطرناك تلقي مي شد و به خصوص كشتي هاي بخار نيز در درياها شروع به كار كردند، شماري از ايرانيان بخصوص از تهران به سمت شمال و نيز از آذربايجان و خراسان ترجيح مي دادند تا به روسيه رفته از آنجا عازم حج شوند. اين راه در نيمه دوم دولت قاجاري راهي بسيار معمول بود و بسياري از سفرنامه هايي كه ما از اين دوره در اختيار داريم توسط كساني نوشته شده كه از اين مسير استفاده كرده اند.

http://iran.forum2u.org
_________________
خود را برای پیشرفت مردم ارزانی دار تا مردم پشتیبان تو باشند . ارد بزرگ

به رویاها ایمان بیاورید که دروازه های ابدیت اند . جبران خلیل جبران